Mishandeling binnen het huwelijk
De oude hermeneutiek
In de discussie over omgaan met homoseksualiteit en over de plaats van de vrouw in de gemeente wordt door voorstanders van traditionele opvattingen daarover nogal eens afgegeven op de manier waarop voorstanders van veranderde inzichten gebruik maken van de ‘nieuwe’ hermeneutiek (= manier van Bijbeluitleg). Die ‘nieuwe’ benadering zou het gezag van de Bijbel ondermijnen. Zelf verdedigen ze dat je de Bijbel letterlijk moet nemen, behalve wanneer de Bijbel zelf aangeeft dat je iets niet letterlijk moet nemen.
Een beladen discussie
De discussie over de hermeneutiek wordt bemoeilijkt doordat die emotioneel beladen is met de verschillen van gevoelen over de thema’s homoseksualiteit en vrouw en ambt. Daarom heb ik gezocht naar een thema waar (bijna) iedereen het over eens is, om in verbinding daarmee te laten zien dat een ‘nieuwe’ hermeneutiek onontbeerlijk is om daar goed mee om te gaan. Dat is het thema van fysieke en/of geestelijke mishandeling binnen het huwelijk, of die een wettige reden is om te gaan scheiden. De volgende casus vond ik met behulp van artificiële intelligentie.
De casus
Sarah (32) is vijf jaar getrouwd met Mark. In het begin was Mark charmant, maar langzaam is dit veranderd in controle. Mark zorgt ervoor dat Sarah minder contact heeft met vriendinnen en familie, door haar familie te beledigen, haar vriendinnen belachelijk te maken, of stiekem afspraken af te zeggen. Als Sarah haar mening geeft, zegt Mark dat ze gek is of dingen verzint. Thuis noemt hij haar dom of waardeloos. Sarah twijfelt aan haar eigen geheugen en verstand. Mark bepaalt hoeveel geld Sarah mag uitgeven en controleert haar bankafschriften. Als ze zich niet aan zijn regels houdt, dreigt hij haar en de kinderen te verlaten, of dat hij haar op straat zet. Van tijd tot tijd loopt het uit de hand. Mark deelt dan rake klappen uit. Uit schaamte verdedigt Sarah aanvankelijk Marks gedrag tegenover vrienden en doet alsof er niets aan de hand is. Inwendig is ze continu angstig, depressief en bang om iets verkeerds te doen. Ze voelt zich niet meer goed genoeg en heeft een extreem laag zelfbeeld. De situatie wordt steeds onhoudbaarder. Ze vlucht een keer met de kinderen naar vrienden. Die nemen haar gastvrij op, maar door hun bemiddeling keert ze ook weer terug. Jarenlang duurt deze gespannen verhouding voort. Samen hulp zoeken wijst hij resoluut van de hand. Het lag aan haar. Uiteindelijk hakt zij de knoop door, gesteund door een hulpverlener. Zij gaat bij hem weg., tot verdriet van Mark, die dit niet zag aankomen en ook niet heeft gewild.
Legitieme reden
De vraag is nu, of in het licht van de Bijbel haar initiatief tot echtscheiding legitiem is. Vanuit de traditionele hermeneutiek is dat niet het geval. Hier geldt het woord van Jezus: ‘Wat God heeft verbonden, mag een mens niet scheiden’ (Matteüs 19:6). Is hierop geen uitzondering? Ja, en die geeft Jezus ook: ‘een man die om een andere reden dan ontucht zijn vrouw verstoot en met een ander trouwt, pleegt overspel’ (Matteüs 19:9). Dit zal omgekeerd voor de vrouw ook gelden. Alleen kon in het joodse rechtssysteem een vrouw helemaal niet scheiden van haar man. Daarom noemt Jezus deze (on)mogelijkheid niet. Andere uitzondering buiten ontucht worden door Jezus niet genoemd. Ja in Deuteronomium 24, als het gaat over het meegeven van een scheidingsbrief, dan wordt gesproken over ‘een of andere reden’ waarom de man ontevreden is over zijn vrouw. Maar daar gaat Jezus overheen met zijn beroep op de schepping: ‘dat is niet vanaf het begin zo geweest’ (Matteüs 19:8). Gemeten aan de letterlijke bewoordingen van Jezus in Matteüs 19 is fysieke en/of geestelijke mishandeling door de man geen legitieme reden voor de vrouw om bij hem weg te gaan.
Het schuurt
We voelen wel aan dat dit schuurt. Kan een vrouw levenslang veroordeeld zijn tot een huwelijk waarin zij wordt gekleineerd, publiek vernederd, bekritiseerd, bedreigd, nooit geprezen, maar onzeker, bang en depressief gemaakt, tot een leven dat steeds meer wordt tot een hel?
Er is een poging gedaan sommige teksten hierbij te betrekken en zo uit te leggen dat in zulke omstandigheden echtscheiding toch geoorloofd is, zonder dat daarbij de traditionele hermeneutiek wordt verlaten. Zou die poging een uitweg kunnen bieden uit dit klemmende probleem? Daarover wil ik het hebben in de volgende aflevering.