Die ‘nieuwe’ hermeneutiek is helemaal niet zo nieuw
Traditioneel en ‘nieuw’
In de voorgaande twee afleveringen heb ik laten zien dat een ‘nieuwe’ hermeneutiek onmisbaar is om mishandeling en verwaarlozing binnen het huwelijk als legitieme gronden voor een echtscheiding te kunnen erkennen. Maar hoe nieuw is die ‘nieuwe’ hermeneutiek eigenlijk, in vergelijking met de traditionele hermeneutiek (= manier van Bijbeluitleg)? Eerst maar eens even ophalen hoe wij de traditionele hermeneutiek hebben gedefinieerd. Zij gaat ervan uit dat je de Bijbel letterlijk opvat, tenzij de Bijbel zelf aangeeft dat dat niet de bedoeling is. Daarom moet je de geboden van God en de uitleg van Jezus letterlijk nakomen, behalve als het de rituele geboden betreft, over de offers en de regels voor rein en onrein. Daarvan geeft het Nieuwe Testament zelf aan dat ze in Jezus zijn vervuld.
Onterechte beschuldiging
De beschuldiging tegen ‘nieuwe’ hermeneutiek luidt dat die een loopje neemt met de letterlijke betekenis van het gebod, tegen de bedoeling van de Bijbel in. Maar die beschuldiging is onjuist. Ik pleit voor een ‘nieuwe’ hermeneutiek, maar niet voor niets schrijf ik ‘nieuw’ consequent tussen aanhalingstekens. Het Nieuwe Testament leert zelf dat wij de geboden en aanwijzingen van Jezus en de apostelen niet al te letterlijk moeten nemen. Met andere woorden: de duiding door mijn ‘nieuwe’ hermeneutiek valt binnen de definitie van de traditionele hermeneutiek. Ik geef een drie voorbeelden.
Barmhartigheid in plaats van offers
In Matteüs 12:1-8 lopen Jezus en zijn leerlingen op een sabbat door de korenvelden, en de leerlingen plukken aren, wrijven het kaf eraf en eten de korrels op. Wetgeleerden maken bezwaar: op sabbat mag je geen graan dorsen. Jezus antwoordt: David deed ook wat niet mag, toen hij van de toonbroden in het heiligdom at. ‘Doen wat letterlijk niet mag’ is dus niet per se het bewijs van ongehoorzaamheid. En dan zegt Hij: ‘Als u begrepen had wat bedoeld wordt met: “Barmhartigheid wil Ik, geen offers,” dan zou u geen onschuldigen hebben veroordeeld.’ Jezus bedoelt in dit verband: Je hoeft je niet allerlei offers te getroosten en je niet in allerlei bochten te wringen om je maar te houden aan de letter. Het gaat in de wet om de barmhartigheid. Dat is wat anders dan toegeeflijkheid. Het is de liefde die het heil van de naaste op het oog heeft. Alles wat daaraan meewerkt, zoals zorgen dat je genoeg eet, is oké.
Alles is geoorloofd
In 1 Korintiërs 6:12 en 10:23 lezen we een uitspraak waartegen Paulus geen bezwaar maakt. Hij neemt die voor zijn rekening: ‘Alles is (mij) toegestaan.’ Simpel gezegd: alles mag. Alleen, hij zet er wel kanttekeningen bij: alles is niet goed (of: nuttig) voor u, niet alles is opbouwend, ik zal me door niets laten beheersen. Dáár gaat het om in de gehoorzaamheid. We staan in de vrijheid om te doen wat goed is, waar mensen mee geholpen zijn, waar ze door gesterkt en gebouwd worden, en waar ze geen slaaf van worden. Het erge van ongehoorzaamheid is, dat we daarmee in de ban komen van andere machten die ons gaan beheersen. Dáár moet je het gedrag van mensen op beoordelen.
De letter doodt
Het derde voorbeeld is 2 Korintiërs 3:6. Daar zegt Paulus onomwonden: ‘De letter doodt, maar de Geest maakt levend.’ Dit is een enorme tegenstelling. Het gaat niet om de letter van de wet. Die werkt juist averechts. Het gaat in de wet om het goede leven, om de liefde, de trouw, de dienstbaarheid. De aanleiding is dat tegenstanders van Paulus in de gemeente zijn gekomen met hun diploma’s en getuigschriften om te bewijzen dat zijn meer bevoegdheid hebben dan Paulus. Paulus stelt daar tegenover dat de gemeente zelf een levend getuigschrift van hem is, geschreven door de heilige Geest niet op platen van steen, maar in mensenharten.
Helemaal niet nieuw
Uit deze voorbeelden wordt duidelijk: die zogenaamde ‘nieuwe’ hermeneutiek is helemaal niet nieuw. De Bijbel zelf zegt dat een letterlijke opvatting van de geboden wordt doorbroken door de nadruk op de geestelijke betekenis van de geboden. Als wij van daaruit de geboden minder letterlijk toepassen, wijken we niet af van wat de Bijbel zegt, maar volgen we wat in de Bijbel zwart op wit staat juist. Het enige verschil is niet het principe, maar het effect. In de traditionele hermeneutiek is de letterlijke uitleg standaard, en de figuurlijke uitleg uitzondering. In de zogeheten ‘nieuwe’ hermeneutiek is de niet-letterlijke uitleg meer de regel, gedragen door de letterlijke uitleg van de uitspraken in de drie voorbeelden.
Houd eens op!
Daarom zeg ik tot mensen die anders denken dan ik: houd nu eens op met die verdachtmakingen dat ik mij niet aan het gezag van de Bijbel onderwerp! Je kunt het met mijn exegese oneens zijn, maar niet in ernst beweren dat ik onder het gezag van de Bijbel uit wil. Je hebt mijn inzicht juist nodig om ruimte te zien voor echtscheiding bij mishandeling en ernstige verwaarlozing. Om van andere thema’s, zoals homoseksualiteit en de vrouw in de ambten, maar even te zwijgen.